Җыен турында:
"Җир җылынгач Җыен җыела." (халык мәкале)
Җыен - борынгы болгар-татар бәйрәме. Элек-электән үк болгар бабаларыбыз тирә-юньндәге берничә авылның халкын берләштереп бер җыен уздыра торган булганнар. "Җыенда җат кеше булмас", "Киңәшле җыен таркалмас" дип әйткәннәр. Борынгы Болгар заманнарынан алып 1917-нче елгы революциягә хәтле Сабантуй бәйрәмен үләннәр тишелеп чыккач, мал-туарны болыннарга, кырларга чыгарып җибәргәч чәчү алдыннан май аенда уздырганнар. Чәчү беткәч Җыен узган. Сабантуйны бер авыл үзе уздырса, Җыенны берничә авыл җыелып уздырганнар: "Җир җылынгач Җыен җыела" - халык мәкале. Шулай итеп, 5-10 авыл җыелышып бер җыен уздырганнар. Әммә революциядән соң коммунистлар Җыенны бетереп аның вакытында Сабантуйны уздырырга булдылар.
Борынгы Болгар заманнарынан алып 1917-нче елгы революциягә хәтле Сабантуй бәйрәмен үләннәр тишелеп чыккач, мал-туарны болыннарга, кырларга чыгарып җибәргәч чәчү алдыннан май аенда уздырганнар. Чәчү беткәч Җыен узган. Сабантуйны бер авыл үзе уздырса, Җыенны берничә авыл җыелып уздырганнар: "Җир җылынгач Җыен җыела" - халык мәкале. Шулай итеп, 5-10 авыл җыелышып бер җыен уздырганнар. Әммә революциядән соң коммунистлар Җыенны бетереп аның вакытында Сабантуйны уздырырга булдылар.
Г. Хисәметдинев һәм Н. Борһановы тарихчылары Татарстан җирендә генә 600 авылны Җыен бәйрәмен уздырган дип таптылар. Г. Хисәметдинев 30 җыен җирлеген таба , Н. Борһановы - 100 җирлекне. Җыенның урынын сайлаганда бабаларыбыз аны борынгы болгар зиратлары (Изге зиратлар) янында, борынгы болгар шәһәрләре янында уздырганнар. Н.Борһановы җыннарның урыннарын анализлаганда аларның XII-XIV гасырларда булган болгар шәһәрләренә, авылларына һәм зиратларына караганын һәм бәйләнешләрен таба.
Борһановы Җыенны кайчан уздырганнарын да белгән: 100 җыеннан 13 май аенда, 80 - июнь аенда, 6 - июль башы. Олы җыеннарны елның иң озын көннәрендә - июнь аеның ахыргы атнасында уздырганнар (Кәрим Әмири "Кайпан быены" - Башкортостанның Тәтеш районы, 1947; Г. Мәрданшины "Шәнгәле җыены" - Сарман, Мөслим, Зәй, Түбән Кама, Тукай районнары). Аннары, Борһанова Апас, Буа, Сарман, Әтнә, Арча районнарының карт кешеләре б-н сөйләшкән. Әтнә районының Яңа Кырлай авылында 60-70-нче елларга хәтлегүк елның иң озын көннәрендә "17 сәгать җыенын" уздырганнар. Халык бер-берсен кунакка чакырган, иң әүвәл, иртәнге сәгать 10-да кунакка килеп чәйләр эчкәннәр. Аннары бөтен йөртлардан билгеләнгән җыен урынына чыга башлаганнар. Андагы зур зур казаннарда аш пешергәннәр, җиргә паласлар һәм эскәтерләр җәелгән. бу гәмәл "сәйранга чыгу" дип йөртелгән. Болында я урманда шифалы үләннәр җыеп шуларны кайнатып һәм шул су б-н җуынып кичен мунча кергәннәр.
Җыеннар гәдәттәнчә елга буйларындагы биек ярларда һәм тауларда урнашкан Болгар шәһәрләре һәм феодаль замоклары янында уздырылган: "Калатау уены җыены", "Казан тау җыены", "Каравыл тавы җыены", "Тау уен җыены", "Биктау җыены" (Казан тау, Кирмән, Кушкапка, Калатау һ.б. калалар). Тирә-юньдә мондый кальга булмаса җыенны зур авыллар янында уздырганнар: Наласа җыены, Сасмак җыены, Кызыл җар җыены, Чабыр җыены (изге Чабыр тау җире). Балык Бистәсе районында урнашкан Изгеләр тавы янында "Изгеләр ашын" уздырганнар: мөселманнарның баш көнендә - Җомга көнне зират янында корбан чалып догалар укыганнар, соңра Изгеләр тавына менә торган булганнар. Изгеләр тау иәгендә, яр буенда зур гына казаннарда иратлар аш пешерә торган булганнар. Сабантуйлардан аермалы, җыеннарның мөһим элементы - намаз булган.
Революциягә кадәр муллалар арасында җыеннарга каршы чыккан кешеләр булды, әммә Диния Нәзәрәтнең казые: "Бәйрәм хәрам белән катнашмаса ул бәйрәм - зарар түгел. Динне гәдәт белән бутау - зарар" дип әйтә.
Аннары, җыен, сабантуй, карга боткасы һ.б. бәйрәмнәр Исламга кадәр булган бәйрәмнәр, әммә халкыбыз Ислам динен кабул итүе аркасында шул бәйрәмнәр вакытында намаз вә дога укыганнар. Шуңа күрә татар керәшеннәре мөсеманнарның җыенны уздырганнарына карап кире Ислам диненә кайта башлаганнар. Рәсми рәвештә православ булып калып, поплардан качып кына намазларын торгызганнар, мөселман догаларын онытмаганнар. Чукындыручылар моны күреп алып җыен һәм сабантуй вакытында чиркәүләрендә ыслушбалар уздырганнар. Чукындыручылар әйтмешли, җыен аркасында авыл кешесе эшләми, ял итә, күрше авыл кешеләре б-н аралаша, вакытларын әрәм итә һәм шуның б-н дәүләткә икътисади золым китерә имештер. Бу сәбәпне кулланып Русия сатлык муллаларны куллана: Ырынбурдагы Диния Нәзәрәт Мөфтисе ул вакытта сатлыкҗан морзалардан чыккан С.Тевкелев морзасы булды, ул "җыенны уздырмаска!" дигән карар чыгара. Шуңа нигезләнеп Казан губерын пыраблиҗәсе (аларча Казанскае губернская правление) 1861-нче елда "прекратить вредный магометанской религии мусульманский праздник Зиен" дигән карарын чыгаралар. Әммә безгә болгар мөселманнарын әйттеңме, әйтмәдеңме, үзебезнекен эшлибез бит инде барыбер - җыен үткүрү дәвам итте. 1885-нче елда карар кабат чыкты, җыеннарны үткәргән кешеләрне административ куа башладылар һәм шушы хәл һаман теге С.Тевкелев исемле морза аркасында булды. С.Тевкелев Казан губернаторына: "Казан губернаторының фикере б-н уртаклашам. Әдәп һәм әхлакка каршы булган, авыл халкының малын киметкән Җыен бәйрәмен бетерергә кирәк дип мин сезгә язган идем инде. Бу җыеннарны бетерәсем килсә дә, имамнар аша гына тәэсир итә алам, әммә җыенны бетерер өчен административ каза кирәк" дип яза.
Казан артында җыеннар 1970-нче елларга кадәр уздырыла, картлар китә бара, гөреф-гәдәтләребез дә онытыла. Зиратлардагы гәрәпчә язылган кабер ташларының соңгылары, мәсәлән, 80-нче елларның башында куелган. Аннары күбесенчә кирилл язуындагы (урыс-татар хәрефләрендәге) кабер ташлары куела башлый.
1991-нче елда гөреф-гәдәтләребезне онытмыйк дип Саба районының Шәдке авылы янында июннең 15-дә җыен уздырыла. Хәзер бу җирлек Теләче районына керә. Ул вакытта Питрәч, Мамадыш, Балык Бистәсе районнарыннан һәм Казан, Чаллы, Азнакай, Әлмәт шәһәрләреннән чакырылган кунаклар Нырсы суы ярында җыелганнар.Җыенны хезмәт ветераны Салимҗан абый ачып җибәрә һәм Саба район рәисе Ф.Гильмиев чыгыш ясый, атлар чабышы һәм 60 пар көрәшче көч сынаша. Саба, Шәмәрдән һәм Мингәр батыры Т. Мостафин әфәнде әпсәлүт батыр кала.
Болгарда исә җыенны Баш Мөфти хәзрәтләре Тәлгать Тәҗетдин хәзрәтләре оештырып торгыза. Болгар җыены шактый күп (20-30 мең) кешене җыя. Кем генә монда юк! Чиләбе, Самар, Ульян, Ырынбур, Мари иле, Киров өлкәсе, Удмуртия, Пермь, Чувашстан, Саратов, Свердловски, Курган, Мәскәү, Мордовия, Пенза, Нижгар... Татарстан белән Башкортостанны әйткән дә юк инде.
Болгар илендә җыеннар зур шәһәрләр (Биләр, Болгар, Сувар, Саксин, Казан/Өчил, Кашан, Җүкәтау, Тубылгытау, Ташкирмән һ.б.) янында да уздырылган әлбәттә. Болгар - башта безнең сәяси, аннары рухи вә мәдәни башкалабыз булган. Шуңа күрә халыны берләштерә торган Болгар җыенын торгызу - татар-башкорт (болгар) халкының бурычы булып кала.
Кызганычка каршы, кайбер наданнар Болгар җиренең нинди җир икәнен һаман да аңлап җиткермичә иманнары зәгыйфь сәбәпле Җәмигь мәчете янына килеп бииләр һәм җырлыйлар, Болгар җыеныннан "зрелищный фестиваль" ясыйсылары килә. Хәттә шул нәрсәләрнең күңел ачу тавышлары Кече Манара янындагы күңелләре нечкәреп тәүбә догаларын кылган кешеләргә хәтле ишетелә. Ни бу? Киләчәктә, болгар (татар-башкорт) милләтебез гыйлемен арттырсак, коммунизм чордай уйлаган кешеләр кими баруы белән шушындый зиратта фестиваль уздыру залимлыклар онытылыр һәм бетер дип өметләнеп калабыз.
Шуңа күрә, җәмәгать, кардәшләрем, Болгарга күңел ачу нияте б-н килгән динсез тинтәкләр кебек Изге бабаларыбызның сөякләрендә биемәгез, әдәпсезлек вә ошбу золым кылмагыз. Зинһар, шуны гына үтенеп калабыз.
Jien.ru